Rani Laxmibai : The Warrior Queen of Jhansi !
“Then fell the Tigress Great ,
They many, she alone”
मी माझी झाशी देणार नाही.., स्वातंत्र्याची जाज्वल्य ज्योत म्हणजे राणी लक्ष्मीबाई !
भारताच्या स्वातंत्र्याच्या इतिहासात अनेक वीरपुरुष आणि वीरांगनांनी आपले संपूर्ण आयुष्य राष्ट्रसेवेसाठी वेचले, परंतु यांतील सर्वांत तेजस्वी व प्रेरणादायी नाव म्हणजे झाशीची राणी लक्ष्मीबाई. त्यांचे धैर्य, आत्मविश्वास, रणकौशल्य आणि त्याग भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याची प्रेरणा मानली जाते. १९ नोव्हेंबर, १८२८ हा दिन त्यांच्या जन्माचा, तर १८५७ चा पहिले स्वातंत्र्ययुद्ध म्हणजे त्यांच्या तेजस्वी अस्तित्वाचा सर्वोच्च तेजाळ क्षण होता.
भारताच्या स्वातंत्र्यसंग्रामात झाशीची राणी लक्ष्मीबाई यांचे महत्त्वपूर्ण योगदान आहे. मी माझी झाशी देणार नाही असे राणी लक्ष्मीबाई यांनी इंग्रजांना खडसावून सांगितले होते. राणी लक्ष्मीबाईंनी शौर्य-धैर्य यांचे अलौकिक प्रदर्शन करत इंग्रजी सत्तेला आव्हान दिले होते. तडफदार व्यक्तिमत्व, देशसेवेसाठी स्वत:ला झोकून देणारी, प्रसंगी आपल्या कुटूंबाला, रुढी-परंपरांना न जुमानता स्वातंत्र्यलढ्यात महत्त्वपुर्ण भूमिका बजावणारी झाशीची राणी लक्ष्मीबाई होय.
राणी लक्ष्मीबाई यांचे जीवन !
– राणी लक्ष्मीबाई यांचा जन्म काशी येथे झाला. त्यांचे नाव मणिकर्णिका तांबे, लाडाने मनू असेही त्यांना बोलवले जात होते. त्यांचे वडील मोरोपंत तांबे हे पेशव्यांच्या दरबारात काम पाहत आणि आई भागिरथीबाई धार्मिक, संस्कारी होत्या.
– बालवयातच त्यांना घोडेस्वारी, तलवारबाजी, धनुष्यबाण, मल्लविद्या यांचे उत्तम प्रशिक्षण मिळाले. त्या काळातील इतर मुली घरात वाढल्या जात असताना मनू मात्र मैदानात सराव करत, घोड्यांची तुकडी सांभाळत असे. या सर्व गुणांमुळे त्या लहान वयापासूनच अत्यंत धाडसी व निर्भय बनल्या.
लक्ष्मीबाई झाशीच्या गादीची एकमेव वारस
१८४२ मध्ये त्यांचा विवाह झाशीच्या राजे गंगाधरराव नवलकर यांच्याशी झाला. विवाहानंतर त्यांना लक्ष्मीबाई हे नाव मिळाले. राजघराण्याच्या मर्यादा व जबाबदाऱ्या सांभाळताना त्या अत्यंत कुशल ठरल्या.
* १८५१ मध्ये त्यांना पुत्ररत्न प्राप्त झाले, परंतु दुर्दैवाने काही महिन्यांतच त्याचे निधन झाले. नंतर त्यांनी दामोदरराव या मुलाचे दत्तक ग्रहण केले. १८५३ मध्ये राजा गंगाधररावांचे निधन झाले आणि लक्ष्मीबाई झाशीच्या गादीची एकमेव वारस राहीली. याच काळात ब्रिटिशांनी लागू केलेल्या Doctrine of Lapse अंतर्गत दत्तक मुलाला वारस मानले नाही आणि झाशी राज्य हस्तगत करण्याचा प्रयत्न सुरू केला.
मी झाशी देणार नाही !
– ब्रिटिशांचे राज्य कब्जा करण्याचे आदेश समजल्यावर लक्ष्मीबाई यांनी ठाम शब्दांत म्हटले की, ‘मी माझी झाशी देणार नाही…,
– हे वाक्य त्या काळातील भारतीय जनतेमध्ये धैर्याची नवचैतन्य निर्माण करणारे ठरले.
– राणीने झाशीतील महिलांना, तरुणांना, सैनिकांना शस्त्रास्त्रांचे प्रशिक्षण दिले. त्यांनी राज्यात कायदा-सुव्यवस्था, न्यायदान, करप्रणाली यांचे उत्तम नियोजन करून शासन मजबूत केले. ब्रिटीशांविरोधातील असंतोष त्या काळात संपूर्ण उत्तर भारतात पसरू लागला होता आणि झाशी त्याचा केंद्रबिंदू बनले.
१८५७ चे पहिले स्वातंत्र्ययुद्ध
१८५७ मध्ये जेव्हा भारतीय सैनिकांनी ब्रिटिशांविरुद्ध उठाव केला, तेव्हा झाशीही या युद्धात सहभागी झाल्या होत्या. मार्च १८५८ मध्ये ब्रिटिश जनरल सर ह्यू रोज यांनी झाशीवर प्रचंड सैन्यासह हल्ला चढवला. परंतु राणीने अद्वितीय शौर्याने प्रतिकार केला.
किल्ल्याच्या तटावर उभे राहून त्यांनी शत्रूंचा हल्ला परतवून लावला. महिलांची स्वतंत्र लढाऊ तुकडी तयार केली होती.
जबरदस्त तोफखाना, घोडदळ, तलवारींचा उपयोग करून झाशी अनेक दिवस टिकून राहिली. शत्रूंची फौज अत्यंत मोठी असल्याने आणि आतूनच झालेल्या विश्वासघातामुळे झाशीचा किल्ला पडला, परंतु लक्ष्मीबाई हार मानायला तयार नव्हत्या.
किल्ल्यातून बाहेर पडल्यानंतरची रणयात्रा
किल्ला पडताच राणीने आपल्या मुलाला पाठीला बांधले, सैन्यासह किल्ल्याच्या तटावरून घोड्यावर बसून उडी मारली आणि सुरक्षित बाहेर पडल्या. ही घटना आजही लोककथांमध्ये गाथा म्हणून सांगितली जाते. त्यानंतर त्या ग्वाल्हेर, कालपी, झलकारीबाई, ततिया टोपे यांच्या मदतीने पुढील लढाया लढू लागल्या. त्यांच्या मागे हजारो सैनिक, महिलांची शूर तुकडी, आणि स्वातंत्र्याची आस होती.
अंतिम युद्ध व अमर बलिदान
१७ जून १८५८ ला ग्वाल्हेरजवळील कोटा की सराय येथे त्यांचे अंतिम युद्ध झाले. ब्रिटीशांच्या प्रचंड सैन्यापुढेही त्या घोड्यावरून तलवार चालवत शत्रूंना पस्तावायला लावत होत्या. या लढाईदरम्यान त्यांना गंभीर दुखापत झाली; पण शेवटच्या क्षणीही त्यांनी: झाशीचा झेंडा खाली पडू दिला नाही. स्वतःचा मुलगा व सहकाऱ्यांना सुरक्षित पाठवले. रणांगणात पराक्रमाचा तेजोमय इतिहास रचत बलिदान दिले. त्यावेळी त्यांचे वय फक्त २९ वर्षे होते.
लक्ष्मीबाईंचे जीवन म्हणजे स्वातंत्र्य, स्वाभिमान आणि स्त्रीशक्तीचे प्रतीक आहे. त्या भारतीय स्त्रियांसाठी आदर्श आहेत. त्यांच्या नावाने शाळा, महाविद्यालये, सैन्य प्रशिक्षण केंद्रे स्थापना झाली. अनेक साहित्यकृती, कविता, नाटके, चित्रपट, संशोधन आजवर लिहिले गेले. भारताच्या प्रत्येक कोपऱ्यात त्यांचा जयघोष आजही ऐकू येतो – ”खूब लड़ी मर्दानी, वो तो झाँसी वाली रानी थी!”
राणी लक्ष्मीबाई जयंती म्हणजे, भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्याची स्मृती, धैर्य, देशभक्ती, पराक्रम आणि स्त्रीशक्तीची प्रेरणा आहे. इतिहासातील बलिदानाचे स्मरण, युवकांमध्ये राष्ट्रनिष्ठा व कर्तव्यभावना निर्माण करण्याचा दिवस आहे. त्यांच्या धैर्याने ब्रिटिश साम्राज्याला हादरा दिला आणि भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचा पाया अधिक बळकट केला. त्यांचे पराक्रम, त्याग आणि नेतृत्व भारताच्या प्रत्येक नागरिकासाठी प्रेरणादायी आहे.
झुंजार लढली रणरागिणी
राणी लक्ष्मीबाई मर्दानी
झाशीची राणी लक्ष्मीबाई
पुण्यतिथी निमित्त विनम्र अभिवादन…!
