Jyotiba Phule Death Anniversary :
महात्मा ज्योतिराव फुले : एक क्रांतिकारी जीवनप्रवास !
भारतीय समाजातील अन्याय, अंधश्रद्धा आणि असमानता यांविरुद्ध आयुष्यभर लढा देणारे, शोषित-वंचितांना शिक्षणाचा प्रकाश देणारे आणि स्त्री-शूद्र-अतिशूद्रांच्या मुक्तीचा नवा अध्याय लिहिणारे महात्मा ज्योतिराव फुले हे खऱ्या अर्थाने भारताच्या समाजक्रांतीचे जनक होते. त्यांच्या पुण्यतिथीनिमित्त त्यांच्या जीवनातील काही विशेष पैलूंवर नजर टाकणे म्हणजे सामाजिक परिवर्तनाच्या मूलभूत तत्त्वांची पुनर्स्मृती होय.
– शिक्षणक्रांतीचे प्रणेते
महात्मा फुले आणि सावित्रीबाई फुले यांनी 1848 मध्ये पुण्यात मुलींच्या शिक्षणासाठी पहिली शाळा सुरू केली. त्या काळात स्त्रीशिक्षणाला सामाजिक विरोध होता, परंतु फुले दाम्पत्याने अफाट धैर्याने या कार्याची सुरूवात केली. त्यांच्या मते “शिक्षणाशिवाय समाजस्वातंत्र्य अशक्य”. सावित्रीबाईंच्या खांद्याला खांदा लावून ज्योतिरावांनी संपूर्ण समाजाला विचारांचा नवा मार्ग दाखवला.
– स्त्रीमुक्तीची नवी दिशा
महात्मा फुले यांनी विधवाविवाह, स्त्रीशिक्षण, प्रसूतीत अडचण येणाऱ्या आणि आधार नसलेल्या स्त्रियांसाठी ‘बालहत्या प्रतिबंधक गृह’ यांसारख्या उपक्रमांद्वारे स्त्रीसन्मानाला केंद्रस्थानी आणले. त्यांनी समाजात स्त्रियांवर होणारा अन्याय उघडपणे मांडला. त्यांच्या कार्यामुळे स्त्रीचा सन्मान, स्वाभिमान आणि शिक्षण ही तीन महत्त्वाची तत्त्वे सामाजिक चर्चेच्या केंद्रस्थानी आली.
– जातव्यवस्थेविरुद्ध निर्भीड संघर्ष
जातिभेद आणि सामाजिक विषमता हे भारतीय समाजाचे मोठे संकट असल्याचे फुले यांनी स्पष्टपणे सांगितले. त्यांचे ‘गुलामगिरी’ हे पुस्तक समाजातील शोषण उघड करणारे धाडसी लेखन म्हणून ओळखले जाते. समाजाच्या खालच्या स्तरातील लोकांना न्याय, हक्क आणि समानता मिळवून देण्यासाठी त्यांनी सत्यशोधक समाजाची स्थापना केली. सत्यशोधक समाजाने विवाह, शिक्षण आणि सामाजिक रचनेतील भेदभावाबद्दल बंडाचे बिगुल फुंकले.
– शेतकरी आणि मजुरांच्या हक्कांसाठी आवाज
महात्मा फुले हे फक्त समाजसुधारक नव्हते तर शेतकरी आणि कामगार वर्गाचे खरे मार्गदर्शक होते. त्यांचे “किसान का कोड” सारखे विचार आजही शेतकरी समस्यांवर प्रकाश टाकतात.
शोषित आणि कष्टकरी वर्गाचे दु:ख समजून त्यांना न्याय मिळवून देण्याची प्रखर इच्छा त्यांच्या प्रत्येक कृतीत दिसून येते.
ज्योतिराव फुले यांनी धर्माला आडपडदा बनवून लोकांवर नियंत्रण ठेवण्याची प्रवृत्ती चिरडली. त्यांच्या मते खरा धर्म म्हणजे मानवसेवा, समानता आणि सत्य. अंधश्रद्धा, रूढी आणि परंपरा समाजाच्या प्रगतीत अडथळा निर्माण करतात, असे स्पष्टपणे सांगणारे ते पहिले नेते होते.
– महात्मा फुलेंशी संबंधित काही खास गोष्टी
गोविंदराव फुले आणि चिमणाबाई यांच्या पोटी ज्योतिबा फुले यांचा 11 एप्रिल 1827 ला जन्म झाला. महात्मा फुले यांचं मूळचं आडनाव हे गोऱ्हे असं होतं. मात्र त्यांचा फुले विकण्याचा व्यवसाय असल्यामुळं त्यांचे फुले हे आडनाव रुळलं.
महात्मा फुले यांनी पुण्यातील भिडे वाड्यात 1848 ला मुलींची पहिली शाळा सुरू केली. त्यांनी मुलींसाठी शाळा सुरू केल्यामुळं त्यांच्यावर बहिष्कार टाकण्यात आला. त्यांच्या वडिलांनीही त्यांना घराबाहेर काढलं. मात्र तरीही त्यांनी हा विरोध झुगारुन रास्तापेठ आणि वेताळपेठेत 1851 ला पुन्हा मुलींसाठी दोन शाळा सुरू केल्या. त्यांच्या या कार्यामुळं त्यांचा 1852 ला ब्रिटीशांच्या शिक्षण विभागाच्या वतीनं मेजर कँडी यांच्या अध्यक्षतेखाली गौरव करण्यात आला.
दलित आणि दुर्बल घटकांना न्याय देण्यासाठी महात्मा फुले यांनी 1873 मध्ये ‘सत्यशोधक समाज’ ची स्थापना केली. महात्मा फुलेंच्या समाज सेवेनं प्रभावित होऊन 1888 मध्ये मुंबईच्या एका सभेत त्यांना ‘महात्मा’ या उपाधी बहाल करण्यात आली.
महात्मा फुलेंनी पुरोहिताविना विवाह सोहळा सुरू केला. त्या निर्णयाला मुंबई उच्च न्यायालयाकडून मान्यताही मिळाली. महात्मा फुले हे बालविवाहाच्या विरोधात होते. विधवा पुनर्विवाहाचे समर्थक होते.
महात्मा फुले यांचे जीवन केवळ इतिहासातील पानांवर नोंदलेले नाही, तर ते प्रत्येक समाजउन्नतीच्या चळवळीचे मूळ प्रेरणास्थान आहे. आजही शिक्षण, समानता आणि न्याय या मूल्यांसाठी लढताना फुले यांचे विचार मार्गदर्शक ठरतात. त्यांच्या पुण्यतिथीनिमित्त त्यांचे स्मरण करणे म्हणजे समाजात मानवतेचा दीप पुन्हा पेटवण्याचा संकल्प करणे होय.
खऱ्या खुऱ्या स्वतंत्र भारताचे स्वप्न ज्यांनी बघितले, भारतीय समाज रचनेचा कायापालट करणारा एक महान क्रांतिसूर्य भारतीय स्त्रियांसाठी साक्षात स्वातंत्र्य मूर्ती, असणारे महात्मा ज्योतिराव फुले यांच्या पुण्यतिथीनिमित्त विनम्र अभिवादन !
