Indian Navy Day remembering Operation Trident: Why Indian Navy celebrates December 4 as Navy Day
ऑपरेशन ट्रायडंटचा गौरवदिन; ४ डिसेंबरला का साजरा केला जातो नौदल दिवस ?
भारतीय नौदल दिवस; आपल्या सागरी शूरवीरांचा गौरव !
भारतीय नौदल दिन हा दरवर्षी ४ डिसेंबर रोजी साजरा केला जातो. हा दिवस भारतीय नौदलाच्या इतिहासातील अत्यंत अभिमानाचा आणि स्मरणीय असा टप्पा मानला जातो. इ.स. १९७१ मध्ये भारत–पाकिस्तान युद्ध सुरू असताना भारतीय नौदलाने अत्यंत धाडसी आणि अचूक अशी क्षेपणास्त्र कारवाई पाकिस्तानी नौदलावर केली होती. इतिहासात सुवर्णाक्षरांनी कोरलेली ही कारवाई ज्या दिवशी पार पडली, तो दिवस म्हणजेच ४ डिसेंबर. म्हणूनच हा दिवस भारतीय नौदलाच्या शौर्याची आठवण करून देणारा विशेष दिवस म्हणून दरवर्षी साजरा केला जातो.
त्या दिवशी नेमकं काय घडलं ? समुद्राच्या काळ्या गाभाऱ्यातून निघालेल्या भारतीय युद्धनौकांनी ज्या कौशल्याने आणि शिस्तबद्ध योजनेने पाकिस्तानी तळावर हल्ला चढवला, ते पाहून संपूर्ण जग थक्क झाले. ही मोहीम केवळ युद्धातील एक हल्ला नव्हती; तर ती भारतीय नौदलाच्या तांत्रिक क्षमता, धैर्य आणि निर्णायक नेतृत्वाची अभिमानास्पद घटना होती. या कारवाईमुळे पाकिस्तानची महत्त्वाची जहाजे, बंदर सुविधा आणि इंधनसाठे मोठ्या प्रमाणावर नष्ट झाले. युद्धाची दिशा बदलणारी ही घटना आजही भारतीय सागरी इतिहासातील अभिमानास्पद क्षण मानला जातो.
या पार्श्वभूमीवर भारतीय नौदल दिन हा फक्त एका हल्ल्याचा स्मरणदिन नाही तर तो देशाच्या समुद्री सुरक्षेसाठी रात्रंदिवस डोळ्यात न झोप आणि मनात न डळमळता कर्तव्य निभावणाऱ्या नौदलाच्या जवानांप्रती कृतज्ञतेचा दिवस आहे. त्यांची शौर्यगाथा पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचावी, यासाठीच हा दिवस मोठ्या आदराने आणि अभिमानाने साजरा केला जातो.
१९७१ चा ऐतिहासिक हल्ला : ऑपरेशन ट्रायडंट
१९७१ साली भारत–पाकिस्तान युद्ध तापलेलं असताना समुद्रावर एक मोठी मोहीम आखण्यात आली होती ती म्हणजे ऑपरेशन ट्रायडंट. भारतीय नौदलाच्या युद्धनौकांनी कराची बंदरावर रात्रीच्या अंधारात अत्यंत अचूक आणि धाडसी हल्ला केला.
या कृतीने जगाला दाखवून दिले की भारतीय नौदल तांत्रिकदृष्ट्या सक्षम, योजनाबद्ध आणि निर्धारपूर्वक काम करणारे बल आहे. हा हल्ला इतका प्रभावी होता की आजही तो नौदलाच्या इतिहासातील सर्वात यशस्वी कारवायांपैकी एक मानला जातो.
कारवाईची वैशिष्ट्ये ;
– क्षेपणास्त्रांनी सज्ज भारतीय नौकांचा वापर
– कराची बंदरातील जहाजे आणि इंधनसाठ्यावर लक्ष्यित हल्ला
– पाकिस्तानची मोठ्या प्रमाणावर हानी
– भारताच्या बाजूने युद्धाचा तौलनिक फायदा
भारतीय नौदलाची प्रमुख कर्तव्ये –
१. समुद्री सीमांचे संरक्षण
भारताच्या ७,५०० किलोमीटरपेक्षा अधिक समुद्रकिनाऱ्याचे संरक्षण करणे ही मोठी जबाबदारी नौदल पार पाडते.
२. समुद्री व्यापाराचे रक्षण
जगातील मोठा व्यापार समुद्रमार्गे होतो. भारतीय जहाजे सुरक्षित राहावीत यासाठी नौदल सतत जागरूक असते.
३. समुद्री दहशतवाद आणि तस्करी रोखणे
समुद्रातून येणाऱ्या अवैध हालचालींवर नियंत्रित ठेवणे, चोरी व पायरेट्सचा धोका कमी करणे हेही नौदलाचे मोठे काम आहे.
४. आपत्ती व्यवस्थापन
वादळे, पूर, जहाजांचे अपघात, समुद्रातील आकस्मिक संकटे—अशा प्रसंगी प्रथम धावणारे तेच असतात.
५. आंतरराष्ट्रीय सहकार्य
इतर देशांच्या नौदलांसोबत संयुक्त सराव, प्रशिक्षण आणि मदतकार्य करून भारताचे जागतिक स्थान अधिक मजबूत होते.
नौदल दिन साजरा करण्यामागील उद्देश –
भारतीय नौदल दिन साजरा करण्यामागे अनेक महत्त्वपूर्ण कारणे आहेत. हा दिवस केवळ एका युद्धातील विजयाची आठवण करून देणारा नाही, तर नौदलाच्या सर्वांगीण कार्याचा समाजाला परिचय करून देण्यासाठीचा एक महत्त्वाचा मार्ग आहे.
१. नागरिकांना भारतीय नौदलाची ताकद आणि कार्यपद्धती दाखवणे
समुद्रातील सुरक्षा सामान्य लोकांच्या नजरेपासून दूर असते. त्यामुळे नागरिकांना नौदल किती मोठी जबाबदारी सांभाळते, ते कोणती जहाजे, पाणबुड्या आणि तंत्रज्ञान वापरते याची माहिती व्हावी, यासाठी नौदल दिन खास उपयुक्त ठरतो. या दिवशी घेतले जाणारे परेड, लाईव्ह डेमो, समुद्री सराव हे नागरिकांना नौदलाच्या शिस्तीची, कौशल्याची आणि सज्जतेची प्रत्यक्ष झलक दाखवतात.
२. नौदलातील शहीद जवानांना विनम्र श्रद्धांजली
देशासाठी बलिदान दिलेल्या समुद्ररक्षकांचे स्मरण करणे हा या दिवसाचा अत्यंत महत्त्वाचा भाग आहे. विविध नौदल तळांवर स्मृतिसोहळे, पुष्पचक्र अर्पण, शांतता संचलने आयोजित केली जातात. यामुळे वीर जवानांच्या त्यागाची भावना जनमानसात जिवंत राहते आणि त्यांच्या कुटुंबियांना देखील सलाम केले जाते .
३. तरुणांमध्ये देशसेवेची आणि कर्तव्यनिष्ठेची प्रेरणा निर्माण करणे
या दिवशी नौदल आपल्या प्रशिक्षण पद्धती, अधिकारी बनण्याचे मार्ग, कारकिर्दीच्या संधी, कर्तव्यांची माहिती तरुणांसमोर ठेवते.
अनेक युवकांना नौदलात काम करण्याची प्रेरणा याच कार्यक्रमांमधून मिळते. देशसेवा, शिस्त, धैर्य आणि तांत्रिक कौशल्य यांचा संगम असलेली नौदलाची कारकीर्द अनेकांसाठी आदर्श म्हणून उभी राहते.
भारतीय नौदल दिनाचे महत्त्व-
दरवर्षी ४ डिसेंबरला भारतीय नौदल दिन साजरा केला जातो. भारतीय नौदलाचे शौर्य आणि देशाच्या सागरी सीमांचे रक्षण करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावल्याने याचा सन्मान करण्यासाठी हा दिवस साजरा केला जातो. ४ डिसेंबर १९७१ रोजी नौदलाने ऑपरेशन ट्रायडंटद्वारे पाकिस्तानला चोख प्रत्युत्तर दिले. या युद्धात प्रथमच जहाजविरोधी क्षेपणास्त्राचाही वापर करण्यात आला. हे युद्ध सात दिवस चालले. यामध्ये भारतीय नौदलाचा विजय झाला. तो दिवस होता ४ डिसेंबर. त्यामुळे हा दिवस नौदल दिन म्हणून साजरा केला जातो.
भारताची समुद्री सीमा हजारो किलोमीटरपर्यंत पसरलेली आहे. ही सीमा शांतीत राहावी, व्यापारमार्ग सुरक्षित चालू राहावेत आणि समुद्रातून येणारा कोणताही धोका देशाच्या भूमीपर्यंत पोहोचू नये, यासाठी नौदलाचे जवान प्रत्येक क्षणी सज्ज असतात. कधी तप्त उन्हात, कधी प्रचंड लाटांमध्ये, तर कधी अंधाऱ्या समुद्रावर नौदलाचे जवान कोणत्याही परिस्थितीत कर्तव्य पार पाडतात. म्हणून भारतीय नौदल दिनाचे महत्त्व अधिक आहे.
भारतीय नौदलाबद्दल खास गोष्टी –
१. भारतीय नौदलाची स्थापना ईस्ट इंडिया कंपनीने केली.
२. १९३४ मध्ये रॉयल इंडियन नेव्ही म्हणून त्याची स्थापना झाली. मग त्याला सागरी सेना म्हणायचे.
३. भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर १९५० साली पुन्हा नौदलाची स्थापना झाली आणि तिचे नाव भारतीय नौदल ठेवण्यात आले.
४. व्हाइस ऍडमिरल रामदाम कटारी यांची २२ एप्रिल १९५८ रोजी पहिले भारतीय लष्कप्रमुख म्हणून नियुक्ती करण्यात आली.
५. भारतीय नौदल जगातील टॉप १० नौदलांपैकी एक आहे. त्याचे स्थान जगात सातव्या क्रमांकावर आहे.
६. २६/११ रोजी मुंबईत झालेल्या दहशतवादी हल्ल्यानंतर भारतीय नौदलाने सागर प्रहारी दलाची स्थापना केली होती.
७. INS विक्रांत ही भारताची पहिली विमानवाहू युद्धनौका होती. हे ब्रिटनच्या रॉयल नेव्हीकडून १९५७ मध्ये खरेदी करण्यात आले होते.
८. इंडियन नेव्हल अकादमी केरळच्या कन्नूर येथील एझिमाला येथे आहे. जी आशियातील सर्वात मोठी नौदल अकादमी आहे.
९. भारतीय नौदलाकडे देशातील पहिली आण्विक पाणबुडी INS अरिहंत देखील आहे, जी पाण्याखालून हल्ला करण्यास सक्षम आहे.
१०. भारतीय नौदलात मार्कोस कमांडोज आहेत. हे जगातील सर्वात शक्तिशाली कमांडो मानले जातात.
भारतीय नौदलाबद्दल निर्मिती :
भारतीय नौदलाची स्थापना ईस्ट इंडिया कंपनीने १६१२ मध्ये केली. त्याला नंतर रॉयल इंडिया नेव्ही असे नाव देण्यात आले आणि स्वातंत्र्यानंतर 1950 मध्ये भारतीय नौदल म्हणून त्याची पुनर्रचना करण्यात आली. भारतीय नौदल ही भारतीय सशस्त्र दलांची नौदल शाखा आहे आणि तिचे नेतृत्व भारताचे राष्ट्रपती कमांडर-इन-चीफ म्हणून करतात. नौदल प्रमुख हा भारतीय नौदलाच्या लष्करी कर्मचाऱ्यांचा प्रमुख असतो. सध्या अॅडमिरल आर हरी कुमार हे नौदल प्रमुख आहेत. मराठा सम्राट, छत्रपती शिवाजी महाराजांना भारतीय नौदलाचे जनक मानले जाते.
चला तर मग, भारतीय नौदल दिनानिमित्त, आमच्या नौदल दलांच्या शौर्याचा, समर्पणाचा आणि अदम्य भावनेचा आणि त्यांच्या कुटुंबीयांच्या अमूल्य पाठिंब्याचा आणि त्यागाचा सन्मान करूया. आपल्या देशाची सुरक्षा आणि राष्ट्रीय सुरक्षा सुनिश्चित करण्यासाठी त्यांची अटल वचनबद्धता प्रत्येक भारतीयासाठी अभिमानास्पद आहे.
लाटा जशा उंच उठतात, तसंच भारतीय नौदलाचं शौर्यही आसमंतात घुमत राहो.. भारतीय नौदल दिनाच्या शुभेच्छा !
