इथिओपियातील ‘हायली ग्युब्बी’ ज्वालामुखीचा उद्रेक: १२,००० वर्षांनी उघडलं पृथ्वीचं रहस्य!
निसर्ग कधी, कसा आणि कुठे आपली ताकद दाखवेल याचा अंदाज लावणं जवळपास अशक्य असतं. पृथ्वी लाखो वर्षांपासून बदलतेय, धडधडतेय आणि स्वतःच्या कुशीत दडवलेल्या शक्तीची आठवण माणसाला वेळोवेळी करून देते. अशाच एका भव्य आणि विलक्षण घटनेचं उदाहरण म्हणजे इथिओपियातील ‘हायली ग्युब्बी’ (Hayli Gubbi Volcano) ज्वालामुखीचा अचानक झालेला स्फोट.
हा स्फोट केवळ इथिओपियापुरता मर्यादित राहिला नाही, तर त्याची राख, धूर आणि सल्फर डायऑक्साइड (SO₂) हजारो किलोमीटर दूर भारतापर्यंत पोहोचले आहेत. जगभरातील वातावरण, हवामान, विमानसेवा आणि शास्त्रज्ञांमध्ये या घटनेमुळे मोठी खळबळ उडाली आहे.
हा ब्लॉग तुम्हाला या रहस्यमय ज्वालामुखी स्फोटाचा संपूर्ण प्रवास आणि भारतावरील त्याचे परिणाम सोप्या भाषेत समजावून सांगणार आहे.
१२,००० वर्षांनी अचानक जागा झालेला ज्वालामुखी
जगात अनेक सुप्त (Dormant) आणि मृत (Extinct) ज्वालामुखी आहेत. हायली ग्युब्बी हा अशा ज्वालामुख्यांपैकी एक होता ज्याचा कोणताही ऐतिहासिक स्फोट नोंदीत नव्हता. थोडक्यात काय, तर १२,००० वर्षांपासून शांत असलेला हा ज्वालामुखी अचानक उफाळून आला!
इथिओपियाच्या अफार रिजन (Afar Region) मध्ये वसलेला हा प्रदेश आधीच ज्वालामुखीय रचना आणि भू-तापीय उर्जेसाठी प्रसिद्ध आहे. तरीही हायली ग्युब्बी कधी स्फोट करेल याची कुणालाच कल्पना नव्हती.
२३ नोव्हेंबर २०२५ रोजी सकाळी अचानक एक मोठा आवाज झाला. स्थानिकांनी दिलेल्या माहितीनुसार,
“जणू एखादा महाकाय बॉम्ब फुटल्यासारखा आवाज झाला आणि पाहता पाहता आकाशात काळ्या धुराचं भलं मोठं साम्राज्य पसरलं.”
राख व धुराचे साम्राज्य: १४ किलोमीटर उंच ढग!
या स्फोटाने इतका प्रचंड दाब निर्माण केला की, राख, वायू आणि खडकांचे तुकडे आकाशात जवळपास १४ किलोमीटर (९ मैल) उंच गेले! ही उंची एक प्रवासी विमान ज्या उंचीवर उडते, त्याच्या बरोबरीची होती.
या स्फोटातून बाहेर पडलेल्या वायूंमध्ये प्रमुख वायू होता सल्फर डायऑक्साइड (SO₂). यामुळे वातावरणात ॲसिडिटी वाढते आणि हवेचा दर्जा झपाट्याने खराब होतो.
धूर आणि वायू भारतापर्यंत! ३,७०० किमीचा प्रदूषण प्रवास
सॅटेलाइट (उपग्रह) प्रतिमांमध्ये एक धक्कादायक गोष्ट समोर आली. ज्वालामुखीचा SO₂ चा ढग अफ्रिका → अरेबियन समुद्र → भारतीय उपखंड असा तब्बल ३,७०० किमीचा प्रवास करत भारतापर्यंत पोहोचला.
भारतावर याचा काय परिणाम झाला?
प्रदूषणात वाढ: गोवा, महाराष्ट्र, गुजरात आणि कर्नाटक या राज्यांमध्ये हवेत सल्फर डायऑक्साइडचे प्रमाण साधारणतेपेक्षा तीनपट जास्त नोंदवण्यात आले.
नैसर्गिक कारण: हे प्रदूषण कोणत्याही कारखान्यांमुळे नसून इथिओपियातील ज्वालामुखीमुळे आले होते.
आरोग्य इशारा: हवामान विभागाने श्वसनाचा त्रास असलेल्या नागरिकांना मास्क वापरण्याचा सल्ला दिला आहे.
स्थानिक आणि पर्यटनावर झालेला परिणाम
१. स्थानिकांचे हाल
हायली ग्युब्बीच्या आसपासची गावे राखेच्या जाड थराखाली दबली गेली आहेत.
पिण्याचे पाणी दूषित झाले आहे.
जनावरांसाठीची गवताळ जमीन नष्ट झाली आहे.
स्थानिकांना सुरक्षित स्थळी हलवण्यात आले असून सुदैवाने जीवितहानी झालेली नाही.
२. पर्यटनावर संकट
इथिओपियातील डानाकिल डेजर्ट (Danakil Desert) हे जगातील अत्यंत सुंदर पण रहस्यमय पर्यटन स्थळ आहे. स्फोटामुळे अनेक टूर ग्रुप्स या भागात अडकले होते, ज्यांना सुरक्षित बाहेर काढण्यात आले आहे.
जगभरातील विमानसेवांना ‘रेड अलर्ट’
ज्वालामुखीची राख (Volcanic Ash) विमानांच्या इंजिनसाठी अत्यंत धोकादायक असते. ती इंजिन बंद पाडू शकते किंवा काचांवर ओरखडे ओढून दृष्टी (Visibility) कमी करू शकते.
इथिओपिया, सौदी अरेबिया, ओमान, केनिया मार्गावरील अनेक उड्डाणे वळवण्यात आली.
भारतात DGCA ने अलर्ट जारी केला असून मुंबई, हैदराबाद, बेंगळुरू मार्गावरील उड्डाणांच्या उंचीमध्ये बदल करण्यात आले आहेत.
शास्त्रज्ञांच्या दृष्टीने हा स्फोट का महत्त्वाचा?
हायली ग्युब्बीचा स्फोट भूगर्भशास्त्रासाठी तीन कारणांनी अत्यंत महत्त्वाचा आहे:
दीर्घ शांततेचा अंत: १२,००० वर्षांनंतर झालेला स्फोट पृथ्वीच्या क्रस्टमध्ये (कवच) मोठ्या बदलांचे संकेत देतो.
पूर्व आफ्रिका रिफ्ट सिस्टम: आफ्रिकन प्लेट वेगाने फुटत आहे आणि भविष्यकाळात हा भाग नवीन समुद्राचे रूप घेऊ शकतो, या सिद्धांताला हा स्फोट बळ देतो.
हवामान बदल: एवढ्या मोठ्या प्रमाणावर बाहेर पडलेला SO₂ वायू पृथ्वीचे तापमान काही काळासाठी कमी (Global Cooling Effect) करू शकतो.
निष्कर्ष: निसर्गाचा इशारा
हायली ग्युब्बी ज्वालामुखीचा हा स्फोट आपल्याला सांगतो की, पृथ्वीचे बदल कधीही सुरू होऊ शकतात आणि मानवाचा विकास निसर्गापुढे किती नगण्य आहे. आधुनिक तंत्रज्ञान असूनही निसर्गाला थांबवणं अशक्य आहे.
हजारो किलोमीटर दूर इथिओपियात घडलेली घटना भारताच्या हवेवर परिणाम करते, हेच सिद्ध करते की जगातील पर्यावरण एकच आहे आणि आपण सर्व एकमेकांशी जोडलेले आहोत.
निसर्ग आपल्याला पुन्हा पुन्हा आठवण करून देतो— “मी अजून जिवंत आहे!”
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
१. हायली ग्युब्बी ज्वालामुखी कुठे आहे? हायली ग्युब्बी हा ज्वालामुखी पूर्व आफ्रिकेतील इथिओपिया देशाच्या ‘अफार’ प्रदेशात (Afar Region) स्थित आहे.
२. ज्वालामुखीच्या धुराचा भारतावर काय परिणाम झाला? ज्वालामुखीचा सल्फर डायऑक्साइड (SO₂) वायू वाऱ्यासोबत भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवर (महाराष्ट्र, गुजरात, गोवा) आला, ज्यामुळे हवेच्या गुणवत्तेवर परिणाम झाला.
३. हा ज्वालामुखी किती वर्षांनी फुटला? हायली ग्युब्बी ज्वालामुखीचा हा उद्रेक सुमारे १२,००० वर्षांनंतर झाला आहे.
लेखिका: गौरी लोणकर
संवाद सेतू
