Black Box टेकनॉलॉजी च्या आधारे अजित पवार यांच्या विमान अपघाताचं खरं कारण समजणार.
काल अजित पवार यांच्या निधनाची बातमी आली आणि संपूर्ण महाराष्ट्र हादरला. तेव्हापासून अपघात कसा झाला याबद्दल तर्क वितर्क लावले जात आहेत. काहींच्या मते हा निव्वळ अपघात आहे. तर काही जण याला राजकीय रंग देऊ लागलेत. मात्र आता Black Box टेकनॉलॉजी च्या आधारे अजित पवार यांच्या विमान अपघांताचं सत्य समोर येणार आहे. हा निव्वळ अपघात की अजुन काही? अशा सगळ्या शंका दूर होतील आणि अपघाताचं खरं कारण समोर येईल. सध्या सगळीकडेच Black Box टेक्नोलॉजीची चर्चा आहे. काय आहे ही टेक्नोलॉजी. चला जाणून घेऊया…
विमान अपघात म्हणजे केवळ एक दुर्घटना नसते, तर त्यामागे अनेक प्रश्न, शंका, अफवा आणि शक्यता उभ्या राहतात. अपघात अपघातच होता का? तांत्रिक बिघाड झाला होता का? मानवी चूक होती का? की हवामानाचा परिणाम? अशा प्रत्येक प्रश्नाचं उत्तर शोधण्यासाठी तपास यंत्रणा ज्या एका महत्त्वाच्या साधनावर सर्वाधिक अवलंबून असते, ते म्हणजे Black Box टेक्नोलॉजी.
Black Box हे नाव ऐकलं की अनेकांना वाटतं की हे एखादं काळ्या रंगाचं गूढ यंत्र असेल. पण प्रत्यक्षात हे यंत्र गडद नारंगी म्हणजेच ब्राइट ऑरेंज रंगाचं असतं. कारण अपघातानंतर ढिगाऱ्यात, जंगलात, डोंगरात किंवा समुद्रातसुद्धा हे यंत्र पटकन सापडावं, हाच त्यामागचा मुख्य उद्देश असतो. विमान अपघाताच्या तपासात Black Box म्हणजे सर्वात महत्त्वाचा आणि विश्वासार्ह पुरावा मानला जातो.
Black Box म्हणजे नेमकं काय आणि तो कुठे असतो?
Black Box हे एक अत्यंत मजबूत आणि सुरक्षित डेटा रेकॉर्डिंग यंत्र आहे, जे विमानाच्या शेवटच्या भागात (Tail Section) बसवलेलं असतं. यामागचं कारण सोपं आहे. बहुतांश अपघातांमध्ये विमानाचा पुढचा भाग जास्त नुकसानग्रस्त होतो, तर शेवटचा भाग तुलनेने सुरक्षित राहण्याची शक्यता जास्त असते. त्यामुळे Black Box जिवंत राहण्याची शक्यता वाढते.
हे यंत्र सतत विमानातील हालचाली, संभाषण आणि तांत्रिक माहिती रेकॉर्ड करत असतं. पायलटला याची कोणतीही वेगळी सूचना द्यावी लागत नाही. टेकऑफपासून लँडिंगपर्यंत, अगदी अपघाताच्या शेवटच्या सेकंदापर्यंतचा सगळा डेटा यात सुरक्षित साठवला जातो.
Black Boxमध्ये प्रत्यक्षात दोन स्वतंत्र पण एकमेकांना पूरक अशी यंत्रणा असते. CVR आणि FDR
- CVR – Cockpit Voice Recorder
CVR म्हणजे कॉकपिटमधील आवाज रेकॉर्ड करणारी यंत्रणा. यात पायलट आणि को-पायलटमधील संभाषण, कंट्रोल टॉवरसोबत झालेली चर्चा, अलार्मचे आवाज, इशारे, अपघाताच्या वेळी झालेले संवाद हे सगळं रेकॉर्ड झालेलं असतं.
अपघाताच्या काही मिनिटांआधी नेमकं काय घडलं, पायलट घाबरले होते का, काही तांत्रिक इशारे मिळाले होते का, निर्णय घेण्यात गोंधळ झाला होता का या सगळ्या प्रश्नांची उत्तरं CVR मधून मिळतात. त्यामुळे मानवी चूक होती की नाही, याचा अंदाज लावणं सोपं होतं. - FDR – Flight Data Recorder
FDR म्हणजे विमानाचा संपूर्ण तांत्रिक इतिहास साठवणारी यंत्रणा. विमान किती उंचीवर होतं, त्याचा वेग किती होता, इंजिनची स्थिती काय होती, इंधन किती शिल्लक होतं, फ्लॅप्स, ब्रेक्स, लँडिंग गिअर—अशा सुमारे ८० पेक्षा जास्त तांत्रिक घटकांचा सेकंदा-सेकंदाचा डेटा यात नोंदवलेला असतो.
हा डेटा तपास यंत्रणांना अपघाताच्या आधीची अचूक परिस्थिती समजून घेण्यास मदत करतो. केवळ अंदाजांवर नव्हे, तर ठोस आकडेवारीवर आधारित निष्कर्ष काढले जातात.
Black Box इतका मजबूत कसा असतो?
अनेकांना प्रश्न पडतो की एवढा मोठा स्फोट, आग किंवा पाण्यात पडणं यातूनही Black Box कसा सुरक्षित राहतो? याचं उत्तर म्हणजे त्याची बनावट. Black Box हे पोलाद (Steel) आणि टायटॅनियमसारख्या अत्यंत मजबूत धातूंनी बनवलेलं असतं. त्यामुळे ११०० अंश सेल्सिअस तापमानात किमान एक तास जळूनही त्यातील डेटा सुरक्षित राहू शकतो, प्रचंड दाब, धक्के आणि स्फोट सहन करण्याची क्षमता जास्त आहे, समुद्रात कोसळल्यास अल्ट्रासोनिक बीकनद्वारे सिग्नल पाठवण्याची सोय असते, पाण्यात पडल्यानंतरही हे यंत्र साधारण ३० दिवसांपर्यंत सिग्नल सोडत राहतं, ज्यामुळे शोध पथकांना त्याचा माग काढणं शक्य होतं. याच कारणामुळे Black Box हा विमान अपघात तपासातील “मूक साक्षीदार” मानला जातो. तो बोलत नाही, पण संपूर्ण सत्य सांगतो.
Black Boxचा उपयोग केवळ एखाद्या अपघाताचा तपास करण्यापुरता मर्यादित नाही. तर त्यातून मिळालेल्या माहितीच्या आधारे भविष्यातील अपघात टाळता येतात, विमानांची रचना अधिक सुरक्षित केली जाते, पायलट प्रशिक्षण पद्धती सुधारल्या जातात, एअर ट्रॅफिक कंट्रोल सिस्टम अधिक प्रभावी बनवली जाते. म्हणजेच एका अपघातातून मिळालेला धडा पुढील हजारो प्रवाशांचं आयुष्य वाचवू शकतो.
या टेक्नोलॉजीला “Black Box” का म्हणतात?
सुरुवातीला, जेव्हा विमानांमध्ये ही रेकॉर्डिंग यंत्रणा वापरात आली, तेव्हा तिचं डिझाइन पूर्णपणे बंद, सीलबंद आणि कुणालाही आत डोकावता न येणारं होतं. आत काय रेकॉर्ड होतं, कसं काम करतं हे सामान्य लोकांना माहीत नसायचं. त्यामुळे “आत सगळं गूढ आहे” या अर्थाने तिला Black Box असं नाव पडलं. दुसरं कारण म्हणजे अपघातानंतर, विमान पूर्णपणे उद्ध्वस्त झालं तरी हे यंत्र मात्र सगळं सत्य स्वतःमध्ये साठवून ठेवतं. आजही या यंत्राचा रंग काळा नसून ब्राइट ऑरेंज असतो. रंग बदलला, तंत्रज्ञान बदललं, पण नाव मात्र तसंच राहिलं कारण हे नाव आता विमान अपघात तपासाचं प्रतीक बनलं आहे.
विमान अपघाताच्या प्रत्येक घटनेनंतर सत्य शोधण्याचं काम भावना, अफवा किंवा अंदाजांवर नाही, तर ब्लॅक बॉक्स टेक्नोलॉजीसारख्या वैज्ञानिक पुराव्यांवर केलं जातं. CVR आणि FDR मधून मिळणारी माहिती अपघाताचं खरं कारण समोर आणते आणि जबाबदारी निश्चित करते. म्हणूनच जेव्हा एखाद्या विमान अपघाताच्या तपासाची चर्चा होते, तेव्हा Black Box हे नाव केंद्रस्थानी असतं. या टेक्नोलॉजी च्या आधारे या विमान अपघाताचं खरं कारण लवकर अख्ख्या महाराष्ट्रासमोर येईल. तोपर्यंत कोणत्याच अफवांना बळी पडू नका..
