शेगावचे गजानन महाराज: अध्यात्म, समाज आणि परिवर्तनाचा संगम
भारतीय संतपरंपरेत अनेक थोर संत होऊन गेले, मात्र शेगावचे श्री संत गजानन महाराज यांचे स्थान अत्यंत गूढ, विलक्षण आणि वेगळे आहे. इ.स. १८७८ च्या सुमारास बुलढाणा जिल्ह्यातील शेगाव या लहानशा गावात एका अज्ञात, अलौकिक व्यक्तिमत्त्वाचे आगमन झाले. अर्धवट वस्त्र, अंगावर भस्म, हातात चिलम, कधी स्मशानात तर कधी मंदिरात वावरणारा हा अवलिया सुरुवातीला अनेकांना वेडसर वाटला. मात्र काळ जसजसा पुढे गेला, तसतसे त्यांच्या सहवासातून मिळणारी शांती, त्यांच्या शब्दांतील खोली आणि त्यांच्या वर्तनामागील अर्थ लोकांच्या लक्षात येऊ लागला.
गजानन महाराजांनी स्वतःबद्दल कधीही माहिती दिली नाही. त्यांचे मूळ नाव, जन्मस्थान किंवा पूर्वायुष्य याबाबत कोणतेही स्पष्ट उल्लेख आढळत नाहीत. हे गूढ त्यांनी मुद्दाम जपले, कारण व्यक्तीपूजेपेक्षा तत्त्वपूजा महत्त्वाची आहे, हा त्यांचा ठाम संदेश होता. ते फारसे बोलत नसत, पण जेव्हा बोलत तेव्हा त्यांच्या शब्दांतून थेट आत्मबोधाचा प्रकाश झळकत असे. त्यांचे अध्यात्म निर्गुण भक्ती, आत्मज्ञान आणि वैराग्यावर आधारित होते.
त्यांनी कधीही स्वतःला संत, अवतार किंवा गुरू म्हणून मिरवले नाही. त्यांचा वावर समाजाच्या चौकटीबाहेरचा वाटत असला, तरी त्यामागे खोल आध्यात्मिक आशय असे. लोकांना विचार करायला भाग पाडणे, स्वतःकडे पाहायला शिकवणे आणि जीवनातील अहंकार, लोभ व आसक्ती यांचा त्याग करण्याचा संदेश देणे, हेच त्यांच्या अध्यात्माचे खरे स्वरूप होते.
गजानन महाराजांचा अध्यात्मिक विचार
गजानन महाराजांच्या अध्यात्माचा गाभा म्हणजे स्वतःला ओळखणे. त्यांच्या मते ईश्वर हा बाहेर शोधण्याची गोष्ट नसून तो आपल्या अंतर्मनात वास करतो. देवळात जाणे, पूजा-अर्चा करणे किंवा व्रतवैकल्ये ही साधने असू शकतात, पण अंतिम साध्य नाहीत. मन शुद्ध झाले, विचार निर्मळ झाले, की ईश्वर आपोआप प्रकट होतो, असा त्यांचा विश्वास होता.
त्यांचे जीवन अत्यंत साधे आणि संयमी होते. त्यांनी कधीही संपत्ती, प्रसिद्धी किंवा शिष्यसंख्या यांचा मोह धरला नाही. उलट, त्यांनी भक्तांना संसारातून पळ काढण्याऐवजी संसारात राहूनही आसक्ती न ठेवता जगण्याचा मार्ग दाखवला. कर्म, भक्ती आणि ज्ञान यांचा समतोल साधणे, हेच खरे अध्यात्म आहे, असा त्यांचा आग्रह होता. गजानन महाराजांनी अंधश्रद्धा, कर्मकांड आणि दिखाव्याला कधीच प्रोत्साहन दिले नाही. त्यांनी भक्तांना विवेकाने विचार करण्यास शिकवले. त्यांच्या मते, खरा धर्म म्हणजे बाह्य विधी नव्हे, तर अंतर्मनातील शुद्धता आणि आचरणातील प्रामाणिकपणा. त्यामुळेच त्यांच्या शिकवणीत अध्यात्मिक गूढता असली, तरी ती सामान्य माणसालाही समजेल अशी होती.
सामाजिक भान असलेले संत
गजानन महाराज हे केवळ अध्यात्मिक गुरू नव्हते, तर ते सामाजिक जाणिवा असलेले महामानव होते. त्या काळातील समाज जातिभेद, अंधश्रद्धा, पाखंड आणि कर्मकांडाने ग्रासलेला होता. गजानन महाराजांनी आपल्या वर्तनातून आणि सूचक शब्दांतून या सगळ्या प्रवृत्तींवर कठोर प्रहार केला.
ते कोणालाही जात, धर्म, आर्थिक स्थिती किंवा सामाजिक दर्जावरून वेगळे मानत नसत. गरिब, उपेक्षित, आजारी आणि पीडित लोकांशी त्यांचे नाते अतिशय आत्मीयतेचे होते. त्यांनी अनेकदा ढोंगी साधू, बनावट धर्मगुरू आणि धर्माच्या नावाखाली लोकांची फसवणूक करणाऱ्यांना उघडपणे झापले. त्यांच्या मते, धर्म म्हणजे माणुसकी, आणि समाजहितासाठी केलेले कार्य हेच खरी ईश्वरसेवा आहे.
गजानन महाराजांच्या वास्तव्यामुळे शेगाव गावाचा हळूहळू कायापालट झाला. त्यांच्या समाधीनंतर स्थापन झालेले श्री गजानन महाराज संस्थान आज केवळ धार्मिक केंद्र न राहता सामाजिक सेवेचे आदर्श उदाहरण बनले आहे. स्वच्छता, शिक्षण, आरोग्यसेवा, महाप्रसाद, भक्तनिवास, जलसंवर्धन आणि पर्यावरण रक्षण अशा विविध उपक्रमांतून हे संस्थान समाजासाठी कार्यरत आहे. त्यामुळे गजानन महाराजांचा वारसा केवळ आध्यात्मिक न राहता सामाजिक परिवर्तनाचा मार्गदर्शक ठरला आहे.
समाधी, वारसा आणि आजच्या काळातील गजानन महाराजांचे महत्त्व
१९१० साली गजानन महाराजांनी शेगाव येथे समाधी घेतली. समाधी म्हणजे त्यांच्या भक्तांसाठी मृत्यू नव्हे, तर आध्यात्मिक एकरूपतेचा क्षण होता. समाधीपूर्वी त्यांनी कोणताही गाजावाजा केला नाही, कोणतेही उपदेशपर प्रवचन दिले नाही; मात्र त्यांच्या संपूर्ण जीवनातून दिलेला संदेश आजही मार्गदर्शक ठरतो. ‘आनंदसागर’ आणि त्यांच्या वचनांमधून गजानन महाराजांचे विचार पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचले. आजच्या वेगवान, तणावपूर्ण आणि स्पर्धात्मक जीवनात त्यांच्या विचारांचे महत्त्व अधिकच वाढले आहे. भौतिक प्रगतीसोबत मानसिक शांतता, साधेपणा आणि सेवाभाव जपणे किती आवश्यक आहे, हे त्यांच्या शिकवणीतून स्पष्ट होते.
एकूणच पाहता, शेगावचे गजानन महाराज हे केवळ एका काळापुरते संत नाहीत, तर ते एक जिवंत विचारप्रवाह आहेत. त्यांच्या अध्यात्मात गूढ आहे, पण अंधश्रद्धा नाही; त्यांच्या समाजसेवेत श्रद्धा आहे, पण दिखावा नाही. म्हणूनच आजही लाखो भक्त त्यांच्या चरणी नतमस्तक होतात.
गजानन महाराजांचा खरा संदेश एकच देव शोधण्यापेक्षा माणूस व्हायला शिका. देव शोधायचा असेल तर आधी मन शुद्ध करावे लागते.” अशी महान शिकवण देणाऱ्या गजानन महाराजांना संवाद सेतूकडून प्रणाम..!
