भारतातील टॅक्सी आणि राईड-हेलिंग सेवा क्षेत्रात आजवर ओला (Ola) आणि उबर (Uber) या खासगी कंपन्यांचे वर्चस्व राहिले आहे. मात्र आता या एकाधिकाराला थेट आव्हान देण्यासाठी केंद्र सरकारने ‘भारत टॅक्सी’ (Bharat Taxi) ही नवी, सहकारी तत्त्वावर आधारित राईड-हेलिंग सेवा अधिकृतपणे सुरू केली आहे.
भारतातील शहरी आणि निमशहरी भागांमध्ये प्रवासासाठी टॅक्सी सेवा हा आजच्या जीवनाचा अविभाज्य भाग बनला आहे. गेल्या दहा-बारा वर्षांत ओला आणि उबरसारख्या खासगी कॅब ऍग्रीगेटर्सनी भारतीय प्रवास क्षेत्रात क्रांती घडवून आणली. स्मार्टफोनच्या एका क्लिकवर टॅक्सी उपलब्ध होणे, डिजिटल पेमेंट, ट्रॅकिंग यामुळे प्रवाशांचे आयुष्य नक्कीच सोपे झाले. मात्र, काळ जसजसा पुढे गेला, तसतसे या सेवांभोवती अनेक प्रश्न उपस्थित होऊ लागले. अचानक वाढणारे भाडे, सर्ज प्रायसिंग, ड्रायव्हर्सचे शोषण, मोठ्या प्रमाणात आकारले जाणारे कमिशन आणि पारदर्शकतेचा अभाव.
Bharat Taxi ही भारतातली पहिली Cooperative Cab Service लवकरच सुरू होणार
याच पार्श्वभूमीवर केंद्र सरकारने सहकारी तत्त्वावर आधारित ‘Bharat Taxi’ ही नवी राईड-हेलिंग सेवा सुरू करण्याचा निर्णय घेतला. नवी दिल्लीतील विज्ञान भवन येथे केंद्रीय सहकार मंत्री अमित शाह यांच्या हस्ते Bharat Taxiचा औपचारिक शुभारंभ करण्यात आला. हा कार्यक्रम केवळ औपचारिक उद्घाटनापुरता मर्यादित न राहता, Bharat Taxi रॅलीच्या माध्यमातून ड्रायव्हर्स आणि नागरिकांचा सहभाग घेऊन मोठ्या प्रमाणावर जनजागृती करण्यात आली. सरकारचा हा उपक्रम खासगी कंपन्यांच्या मक्तेदारीला पर्याय देणारा आणि सहकार चळवळीला डिजिटल स्वरूप देणारा मानला जात आहे.
Bharat Taxi ही संकल्पना केवळ एक ऍप तयार करण्यापुरती नाही, तर प्रवास क्षेत्रात ड्रायव्हर-केंद्रित आणि प्रवासीहित जपणारी व्यवस्था निर्माण करण्याचा प्रयत्न आहे. सहकार मंत्रालयाच्या मार्गदर्शनाखाली उभारण्यात आलेली ही सेवा ‘नफा प्रथम’ या विचाराऐवजी ‘हित प्रथम’ या तत्त्वावर आधारित असल्याचा दावा करण्यात आला आहे. त्यामुळेच Bharat Taxiच्या लाँचकडे केवळ एक तांत्रिक बदल म्हणून न पाहता, सामाजिक आणि आर्थिक बदलाचा प्रयोग म्हणून पाहिले जात आहे.
अमित शाह काय म्हणाले?
Bharat Taxiच्या शुभारंभप्रसंगी बोलताना केंद्रीय सहकार मंत्री अमित शाह यांनी महत्त्वपूर्ण विधान केले. ते म्हणाले,
“Bharat Taxi ही ड्रायव्हर्सना केवळ उत्पन्नच नाही, तर आदर, प्रतिष्ठा आणि नफ्यावर अधिकार देणारी सेवा आहे. सहकाराच्या माध्यमातून ड्रायव्हर्स स्वतःचे भवितव्य ठरवू शकतील.”
त्यांच्या मते, खासगी ऍप्समध्ये ड्रायव्हर्स शोषणाला सामोरे जातात, तर Bharat Taxiमध्ये ड्रायव्हर्स केंद्रस्थानी असतील.
ड्रायव्हर्ससाठी नवे स्वातंत्र्य
ओला आणि उबरसारख्या खासगी ऍप्समुळे सुरुवातीच्या काळात ड्रायव्हर्सना रोजगाराच्या संधी मिळाल्या, हे नाकारता येणार नाही. मात्र कालांतराने अनेक ड्रायव्हर्सनी या प्लॅटफॉर्मवरून आपली नाराजी व्यक्त केली. २० ते ३० टक्क्यांपर्यंतचे कमिशन, इन्सेंटिव्ह स्ट्रक्चरमधील सतत बदल, अकाउंट सस्पेंशनची भीती आणि नियमांवरील अस्पष्टता यामुळे ड्रायव्हर्स आर्थिक आणि मानसिक दबावाखाली आले. अनेक शहरांमध्ये ड्रायव्हर्सनी संप, आंदोलन आणि निषेध मोर्चे काढून आपली व्यथा मांडली.
Bharat Taxi या पार्श्वभूमीवर ड्रायव्हर्ससाठी मोठा दिलासा देणारी सेवा असल्याचे सांगितले जात आहे. Bharat Taxiचे सीईओ विवेक पांडे यांच्या मते, सध्या ड्रायव्हर्सकडून कोणतेही कमिशन घेतले जात नाही. भविष्यातही फक्त २५ ते ३० रुपये इतके नाममात्र दैनिक शुल्क आकारण्याचा विचार आहे, जे खासगी ऍप्सच्या तुलनेत अत्यंत कमी आहे. याचा थेट परिणाम म्हणजे ड्रायव्हर्सच्या हातात जास्त उत्पन्न राहणार आहे.
प्रवाशांसाठी काय बदलणार? भाडे, पारदर्शकता आणि विश्वास
Bharat Taxiचा दुसरा मोठा केंद्रबिंदू म्हणजे प्रवासी. गेल्या काही वर्षांत अनेक प्रवाशांनी ओला-उबरच्या सेवांबाबत तक्रारी केल्या आहेत. विशेषतः पीक अवर्समध्ये अचानक वाढणारे भाडे, सर्ज प्रायसिंग, कधी-कधी राईड कॅन्सलेशन आणि अंतिम बिलामध्ये दिसणारे अनपेक्षित चार्ज यामुळे प्रवासी त्रस्त झाले होते. भारत टॅक्सी या सर्व बाबींवर उपाय ठरेल, असा दावा करण्यात आला आहे.
Bharat Taxiचे दर सरकारकडून निश्चित करण्यात आले असून ते सर्वसामान्य नागरिकांच्या खिशाला परवडणारे असल्याचे सांगण्यात येते. पहिल्या चार किलोमीटरसाठी अंदाजे तीस रुपये, त्यानंतर चार ते बारा किलोमीटरसाठी तेवीस रुपये प्रति किलोमीटर आणि बारा किलोमीटरनंतर अठरा रुपये प्रति किलोमीटर असा दर प्रस्तावित आहे. याशिवाय पिकअप चार्ज आणि वेटिंग चार्ज ठराविक आणि मर्यादित ठेवण्यात आले आहेत. ट्रॅफिकच्या वेळी कन्सेशन सरचार्ज लागू होऊ शकतो, मात्र तोही ठराविक टक्केवारीत मर्यादित असेल.
या भाडे रचनेमुळे प्रवाशांना आधीच अंदाज येईल की प्रवासाचा खर्च किती होणार आहे. अचानक भाडेवाढ किंवा लपवलेले शुल्क यापासून प्रवाशांची सुटका होईल. सरकारच्या पाठबळामुळे आणि सहकारी मॉडेलमुळे Bharat Taxiवर प्रवाशांचा विश्वास अधिक दृढ होण्याची शक्यता आहे. जर सेवा दर्जा चांगला राहिला, तर सामान्य नागरिकांसाठी Bharat Taxi हा ओला-उबरचा मजबूत पर्याय ठरू शकतो.
ओला-उबरला थेट आव्हान: Bharat Taxiचे भविष्य काय?
भारत टॅक्सीच्या लाँचमुळे भारतीय कॅब ऍग्रीगेटर मार्केटमध्ये मोठी खळबळ उडाली आहे. अनेक तज्ज्ञांच्या मते, ही सेवा केवळ स्पर्धा वाढवणारी नाही, तर संपूर्ण बाजाराची दिशा बदलणारी ठरू शकते. सहकारी मॉडेल, कमी दर, ड्रायव्हर्सना अधिक स्वातंत्र्य आणि सरकारी देखरेख या गोष्टी भारत टॅक्सीला इतर सेवांपेक्षा वेगळे स्थान देतात.
सध्या भारत टॅक्सी ऍप दिल्ली-एनसीआरमध्ये उपलब्ध आहे. सुरुवातीला ही सेवा पायलट प्रोजेक्ट म्हणून राबवण्यात आली होती. त्यानंतर मिळालेल्या प्रतिसादाच्या आधारे आता ती अधिकृतपणे सुरू करण्यात आली आहे. पुढील टप्प्यात ही सेवा संपूर्ण देशभर विस्तारण्याची योजना सरकारकडून आखण्यात आली आहे. महाराष्ट्र, उत्तर प्रदेश, गुजरात, कर्नाटक यांसारख्या मोठ्या राज्यांमध्ये भारत टॅक्सी सुरू झाल्यास, प्रवास क्षेत्रात मोठा बदल घडून येऊ शकतो.
मात्र, या सेवेपुढे काही आव्हानेही आहेत. तांत्रिक स्थिरता, ऍपचा अनुभव, ड्रायव्हर्स आणि प्रवाशांमधील समन्वय, तसेच खासगी कंपन्यांशी होणारी तीव्र स्पर्धा या बाबी भारत टॅक्सीच्या यशासाठी निर्णायक ठरणार आहेत. जर सरकारने या सर्व बाबींवर सातत्याने लक्ष ठेवले आणि सुधारणा केल्या, तर Bharat Taxi ही सेवा दीर्घकाळ टिकणारी आणि प्रभावी ठरू शकते.
एकूणच पाहता, Bharat Taxi ही केवळ ओला-उबरला ‘बाय बाय’ म्हणणारी सेवा नाही, तर भारतीय प्रवास क्षेत्रात सहकार, पारदर्शकता आणि समावेशकतेचा नवा अध्याय सुरू करणारा उपक्रम ठरू शकतो. ड्रायव्हर्सना आर्थिक स्वातंत्र्य, प्रवाशांना परवडणारे दर आणि व्यवस्थेला विश्वासार्ह पर्याय. या तिन्ही बाबी साध्य झाल्यास Bharat Taxi भारतीय राईड-हेलिंग क्षेत्रात खरोखरच गेम-चेंजर ठरेल.
