Indigo Airline : इंडिगो अचानक संकटात का ? एअरलाईनची सुरुवात कशी zali ?

आजचा काळ हा वेगाचा काळ आहे. एका शहरातून दुसऱ्या शहरात जाण्यासाठी लोक जास्त वेळ देऊ शकत नाहीत. त्यामुळे विमान प्रवासाला प्रचंड मागणी वाढली आहे. भारतात या विमानप्रवासाला सर्वसामान्यांच्या आवाक्यात आणण्यात इंडिगोने अतिशय मोठी भूमिका बजावली आहे. मात्र अलीकडेच इंडिगोच्या सेवेत मोठा घोळ दिसून येत आहे. वेळेवर उड्डाणासाठी ओळखली जाणारी ही कंपनी आता उशिरा उड्डाणे, रद्द झालेली उड्डाणे आणि गोंधळामुळे चर्चेत आली आहे. नेमक हे काय प्रकरण आहे, सविस्तरपणे पाहूया.

आजच्या काळात विमानप्रवास हा अनेक लोकांसाठी सामान्य आणि सहज उपलब्ध झाला आहे. यामध्ये इंडिगो एअरलाईनचा मोठा वाटा आहे. पण अलीकडे इंडिगोची वेळेवर उड्डाणे देण्याची क्षमता कमी होऊन अनेक प्रवाशांना अडचणींचा सामना करावा लागत आहे.

वेळेवर सेवा देणारी कंपनी म्हणून इंडिगोने आपली एक वेगळी ओळख निर्माण केली आहे. परंतु, अलीकडे आलेल्या व्यत्ययांमुळे कंपनीचा ‘ऑन टाईम परफॉर्मन्स’ दर १९.७ टक्क्यांपर्यंत खाली आला आहे, जो कंपनीसाठी एक मोठा धक्का आहे. नागरी विमान वाहतूक मंत्रालय आणि डीजीसीएने इंडिगोच्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांना बोलावले आहे, तर सीईओ पीटर एल्बर्स यांनी अंतर्गत बैठकीत मान्य केले आहे की, वेळेवर सेवा पूर्ववत करणे सोपे लक्ष्य नाही.

इंडिगो ही इतर कोणत्याही एअरलाइनसारखी नाही हे दुर्लक्षून चालणार नाही. इंडिगो ही अशी कंपनी आहे, जिने सर्वसामान्यांसाठी विमान प्रवासाची व्याख्या बदलली आणि मेट्रो शहरांपलीकडे स्वस्त हवाई प्रवासाची संकल्पना रुजवली. आज देशांतर्गत बाजारातील निम्म्याहून अधिक मालकी इंडिगोकडे आलेली आहे.

इंडिगो अडचणीत कशी सापडली?

नवीन फ्लाइट ड्युटी टाइम लिमिटेशन नियमांनुसार, वैमानिकांच्या साप्ताहिक विश्रांतीचा कालावधी ३६ तासांवरून ४८ तास करण्यात आला आहे आणि रात्रीच्या लँडिंगची मर्यादा सहावरून केवळ दोन करण्यात आली आहे. याचा इंडिगोच्या क्रू रोस्टरिंगवर मोठा परिणाम झाल्याचे चित्र आहे. या नियमांमुळे एअरलाइन्सच्या कामकाजावर अतिरिक्त बंधने आली आहेत. हे नवीन नियम वैमानिकांचा थकवा कमी करण्याच्या उद्देशाने लागू करण्यात आले आहेत, कारण हा विमानचालन सुरक्षिततेतील एक महत्त्वाचा धोका आहे.

हे नियम सुरुवातीला जून २०२४ पासून लागू होणार होते, पण इंडिगो आणि इतर एअरलाइन्सच्या विरोधामुळे त्याची अंमलबजावणी पुढे ढकलण्यात आली. नवीन नियमांमुळे अधिक क्रू सदस्यांची आवश्यकता भासेल, त्यामुळे त्यांची अंमलबजावणी वाढलेल्या कालावधीत टप्प्याटप्प्याने करावी अशी विमान कंपन्यांची मागणी होती. मात्र, दिल्ली उच्च न्यायालयाच्या निर्देशानुसार डीजीसीएने हे नियम याच वर्षी लागू केले. हे नियम जुलै आणि नोव्हेंबर अशा दोन टप्प्यांत लागू करण्यात आले.

इंडिगोची सुरुवात

२००५ मध्ये, इंटरग्लोब एंटरप्रायझेसचे राहुल भाटिया आणि विमान वाहतूक क्षेत्रातील अनुभवी राकेश गंगवाल यांनी एकत्र येऊन एक स्वच्छ, कार्यक्षम आणि उत्तम व्यवस्थापन असलेली एअरलाइन चालवण्याचा दृष्टिकोन ठेवला. एअरलाइनचे पहिले उड्डाण होण्यापूर्वीच, त्यांनी २००५ च्या पॅरिस एअर शोमध्ये १०० एअरबस ए३२० विमानांची ऑर्डर दिली. अनेकांनी त्यांच्यावर शंकाही घेतली. ४ ऑगस्ट २००६ रोजी, इंडिगोने दिल्ली आणि मुंबईला जोडणाऱ्या तीन ए३२० विमानांसह आपले पहिले उड्डाण केले.

एप्रिल २००७ पर्यंत कंपनीने दहा लाख प्रवाशांना सेवा दिली होती. २०१० मध्ये, १७.३ टक्के बाजारपेठेतील वाट्यासह इंडिगोने एअर इंडियाला मागे टाकून भारताची तिसरी सर्वात मोठी एअरलाईन म्हणून मान मिळवला. ऑगस्ट २०१२ हा मोठा टप्पा ठरला. २०१२ मध्ये इंडिगो प्रवाशांच्या संख्येनुसार क्रमांक एकची एअरलाइन ठरली आणि त्याच वर्षाच्या डिसेंबरपर्यंत तिने ५ कोटी प्रवाशांचा टप्पा ओलांडला.

इंडिगोच्या यशाची कारणे-

इंडिगोने जगातील कमी किमतीच्या कंपन्यांची तत्त्वे पाळली, परंतु ती भारतात लागू करताना खर्च व्यवस्थापन आणि वेळेवर सेवा यावर खूप जास्त लक्ष केंद्रित केले.

देखभाल आणि सुटे भाग खर्च कमी करण्यासाठी विमानांचा एकच प्रकार, विमानांचा जास्तीत जास्त वापर आणि जलद उड्डाण, सामान, जेवण आणि प्राधान्य सेवांमधून मिळणारा अतिरिक्त महसूल, जो एकूण महसुलाच्या सुमारे २० टक्के असतो.

इंडिगोने आलिशान सेवा किंवा जागतिक दर्जाचा अनुभव दिला नाही, मात्र विश्वासार्हता दिली. किंगफिशरने महागड्या सेवेवर लक्ष केंद्रित केले आणि ती कोसळली, तर जेट एअरवेजला खर्च आणि पारंपरिक कार्यप्रणाली यांचा मेळ घालणे कठीण झाले; पण इंडिगोने विश्वसनीयता न सोडता परवडणारे दर दिले. इंडिगोच्या सर्वोत्तम काळात, तिची वेळेवर सेवा देण्याची कामगिरी ८६ ते ८७ टक्केपर्यंत पोहोचली होती. ही कंपनी १०० हून अधिक ठिकाणी दररोज १६०० हून अधिक उड्डाणे करत होती.

इंडिगोचे यश तिच्या दोन संस्थापकांमध्ये असलेल्या समन्वयावर आधारित होते. राहुल भाटिया यांना खर्चाचे व्यवस्थापन आणि भारतीय नियमांचे सखोल ज्ञान होते, तर राकेश गंगवाल यांनी जागतिक धोरणाला आकार दिला. त्यांच्या एकत्रित नेतृत्वाने इंडिगोला भारतातील सर्वात शक्तिशाली एअरलाइन केले. २०२२ मध्ये, गंगवाल यांनी संचालक मंडळातून राजीनामा दिला. २०२५ पर्यंत त्यांनी आपले बहुतेक भागभांडवल विकले आणि एअरलाइनमधून पूर्णपणे बाहेर पडले. या बाहेर पडण्याने भारतीय विमान वाहतूक क्षेत्रातील सर्वात प्रभावी भागीदारीचा अंत झाला.

कोविड काळात इतर एअरलाईनप्रमाणे इंडिगोलाही मोठे नुकसान झाले. कोविड-१९ साथीच्या काळात प्रवाशांची संख्या मोठ्या प्रमाणात घसरली. इंडिगोने आर्थिक वर्ष २०२० मध्ये सुमारे २,७५० कोटी रुपयांचा आणि आर्थिक वर्ष २०२१ मध्ये सुमारे ५,८३० कोटी रुपयांचा तोटा झाल्याचे नोंदवले. मात्र, यातूनही कंपनी सावरली.

इंडिगो ही भारतातील सर्वात मोठी विमानसेवा कंपनी आहे. मात्र, सध्या इंडिगोला अनेक अडचणींचा सामना करावा लागत आहे. गेल्या काही दिवसांपासून इंडिगोच्या अनेक विमानांचे उड्डाण रद्द झाले आहे किंवा त्यांना विलंब झाला आहे. त्यामुळे प्रवासी वर्गाने मोठी नाराजी व्यक्त केली आहे. व या कारणामुळे सध्या इंडिगो कंपनी चर्चेमध्ये आलेली आहे.

– आकांक्षा देशमुख
– ⁠संवाद सेतू