Dharmendra Deol Death: The Immortal ‘He-Man’ of Hindi Cinema

धर्मेंद्र देओल: हिंदी सिनेमाचा अजरामर ‘ही-मॅन’

भारतीय चित्रपटसृष्टीने अनेक दिग्गज कलाकार पाहिले, पण काही व्यक्तिमत्त्वे काळाच्या पलीकडे जाऊन चिरंतन बनतात. धर्मेंद्र देओल हे या काळातील कलाकारांपैकी एक. त्यांच्या चेहऱ्यातला प्रामाणिकपणा, स्क्रीनवरील रुबाब, रोमँसची नैसर्गिकता आणि अ‍ॅक्शनमधील दमदार उपस्थिती या सगळ्यांनी त्यांना ‘हिंदी सिनेमाचा ही-मॅन’ हा किताब मिळवून दिला.

सहा दशकांहून अधिक काळ चित्रपटसृष्टीवर अधिराज्य गाजवणाऱ्या धर्मेंद्रजींचा प्रवास हा संघर्ष, मेहनत, समर्पण आणि प्रतिभेचा अनोखा संगम आहे. पंजाबच्या छोट्या गावातून मुंबईच्या फिल्म इंडस्ट्रीपर्यंत केलेला त्यांचा प्रवास अनेकांसाठी प्रेरणादायी ठरतो.

प्रारंभीचे जीवन आणि शिक्षण

धर्मेंद्र सिंह देओल यांचा जन्म ८ डिसेंबर १९३५ रोजी पंजाबमधील साहनेवाल, लुधियाना येथे एका शेतकरी कुटुंबात झाला. साधेपणा, कष्ट आणि मातीशी नाळ जुळलेली अशी त्यांची बालपणापासूनची जीवनशैली होती. त्यांनी गुरुदासपूर आणि नंतर लुधियाना येथे शिक्षण घेतले.
लहानपणापासून त्यांना सिनेमाचं आकर्षण होतं. दिलीप कुमार यांच्या अभिनयाने प्रभावित झालेल्या तरुण धर्मेंद्रने अनेकदा म्हटलं आहे –

“मी मुंबईत आलो तो अभिनेता व्हायला नाही… दिलीप साहेबांसारखा अभिनेता व्हायला.”

हीच चाहूल पुढे त्यांच्या अभिनयात दिसून येते.

चित्रपटसृष्टीत प्रवेश

धर्मेंद्रजींचा बॉलिवूडमध्ये प्रवेश हा नशिब आणि जिद्दीचा परिणाम होता. त्यांनी Filmfare Magazine Talent Contest मध्ये भाग घेतला आणि त्यात विजेते ठरले. त्यानंतर त्यांना 1960 च्या ‘दिल भी तेरा हम भी तेरे’ या चित्रपटातून पहिली संधी मिळाली.

पहिल्या चित्रपटात फारसा गाजावाजा झाला नाही, परंतु त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाने दिग्दर्शकांचे लक्ष वेधून घेतले. त्यांच्या स्क्रीन प्रेझेन्समध्ये एक वेगळी सहजता होती. न बोलता भाव व्यक्त करण्याची क्षमता, डोळ्यांतून भावना ओतप्रोतपणे उलगडण्याची ताकद, आणि शरीरबांधणीमुळे येणारा दमदारपणा हा खास होता.

सुवर्णकाळ: 1960 ते 1980
धर्मेंद्रजींची खरी चमक 1960 च्या दशकात प्रेक्षकांसमोर आली.
त्यांनी वेगवेगळ्या शैलीतील चित्रपटांमध्ये काम करून स्वतःचे अभिनय कौशल्य प्रस्थापित केले.

रोमँसचा राजा
धर्मेंद्रजींना त्या काळातील “मोस्ट हँडसम अ‍ॅक्टर” म्हणून ओळखले जात असे. त्यांचे ‘अनुपमा’, ‘सत्यम शिवम सुंदरम’, ‘फूल और पत्थर’, ‘काजल’, ‘मजिस्ट्रेट’, ‘बंदिनी’, ‘आय मिलन की बेला’ हे चित्रपट त्यांच्या रोमँटिक अभिनयासाठी आजही आवर्जून पाहिले जातात.

विशेषतः ‘अनुपमा’ आणि ‘काजल’ मध्ये त्यांचा सोज्वळ, शांत आणि भावनांनी भरलेला अभिनय प्रेक्षकांना भावला.

अ‍ॅक्शनचा ही-मॅन
अ‍ॅक्शन म्हणजे धर्मेंद्र, हे समीकरण 1970 च्या दशकात तयार झाले.
त्यांची शरीरयष्टी, आत्मविश्वासपूर्ण नजरा आणि दमदार संवादफेक यामुळे ते ‘ही-मॅन’ म्हणून लोकप्रिय झाले.

‘शोले’ मधील *वीरू,‘धरम वीर’*,
‘यादों की बारात’,‘प्रतिज्ञा’, ‘राजा जानी’,‘कतीपतंग’,
‘काला सोना’,‘शराबी’, यांसारख्या चित्रपटांनी त्यांची अ‍ॅक्शन-हीरो म्हणून ओळख प्रस्थापित केली.

कॉमेडीतील कमाल
धर्मेंद्रजींचं विनोदबुद्धीचं टायमिंग अव्वल होतं.‘शोले’ मधील टाकीचा सीन आजही आयकॉनिक आहे.
‘सीता और गीता’, ‘चुपके चुपके’ हे चित्रपट त्यांच्या कॉमेडी टॅलेंटची सर्वोत्तम उदाहरणे आहेत.

‘चुपके चुपके’ मध्ये त्यांनी केलेली प्राध्यापकाची भूमिका भारतीय सिनेमातील सर्वात प्रिय कॉमिक परफॉर्मन्सपैकी एक मानली जाते.

अमिताभ बच्चनसोबतची जुळलेली जोडी
धर्मेंद्रजी आणि अमिताभ बच्चन यांची ऑन-स्क्रीन केमिस्ट्री अफाट होती.
‘शोले’, ‘राम बलराम’, ‘चुपके चुपके’, ‘डॉक्टर’, ‘शोले’तील ड्रीम टीम आजही प्रेक्षकांसाठी सोनेरी आठवणी आहेत.

व्यक्तिमत्त्व: जमीनशी जोडलेला सुपरस्टार
इतक्या मोठ्या स्टारडमच्या शिखरावर पोहोचूनही धर्मेंद्रजी अत्यंत साधे, मनमिळाऊ आणि आपुलकीने वागणारे असेच राहिले. त्यांनी कधीही आपल्या लोकप्रियतेचा गर्व केला नाही. त्यांच्या साधेपणासाठी ते चाहत्यांमध्ये विशेष प्रिय होते.

वैयक्तिक जीवन*
धर्मेंद्रजींचं जीवन त्यांच्या कामाइतकेच चर्चेत राहिलं. त्यांनी प्रथम प्रकाश कौर यांच्याशी विवाह केला. त्यांना दोन मुले सनी देओल आणि बॉबी देओल आहेत. नंतर त्यांनी अभिनेत्री हेमामालिनी यांच्याशी विवाह केला. त्यांना दोन मुली – ईशा देओल आणि अहाना देओल आहेत.

देओल कुटुंब आजही भारतीय चित्रपटसृष्टीतील एक मान्यवर कुटुंब मानले जाते.

राजकीय कारकीर्द
धर्मेंद्रजींनी 2004 मध्ये भारतीय जनता पक्षाच्या तिकीटावर बीकानेर मतदारसंघातून लोकसभेची निवडणूक लढवली आणि विजयी झाले.
त्यांनी संसदेत काही काळ सक्रिय सहभाग घेतला, परंतु नंतर ते पुन्हा चित्रपट आणि कुटुंबाकडे अधिक लक्ष देताना दिसले.

पुरस्कार आणि सन्मान
त्यांच्या कारकिर्दीत अनेक प्रतिष्ठित पुरस्कारांनी त्यांना गौरविण्यात आले:
Filmfare Lifetime Achievement Award
 National Film Awards (त्यांच्या निर्मित चित्रपटांसाठी)
Padma Bhushan (2012) – भारतातील तिसरा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार
अनेक राज्य आणि सांस्कृतिक संस्थांचे विशेष सन्मान

त्यांचे योगदान हे फक्त अभिनेता म्हणूनच नाही, तर निर्माता, मार्गदर्शक आणि प्रेरणास्थान म्हणूनही विस्तृत आहे.

निर्मितीक्षेत्रातील पाऊल
धर्मेंद्रजींनी विजेता फिल्म्स ही स्वतःची फिल्म कंपनी स्थापन केली.
या बॅनरखाली अनेक यशस्वी चित्रपटांची निर्मिती झाली:
* घायल
* दामिनी
* बरसात
* अपने
* यमला पगला दीवाना

यांपैकी घायल आणि दामिनी हे राष्ट्रीय पुरस्कारांनी सन्मानित झाले, ज्यातून त्यांची निर्मितीक्षमता दिसून येते.

शेवटच्या काळातील कामगिरी व चाहत्यांचा प्रतिसाद
वयोमान वाढत असताना धर्मेंद्रजी पडद्यावर कमी दिसू लागले, परंतु त्यांच्यावरील प्रेम मात्र वाढतच गेलं.
‘अपने’, ‘यमला पगला दीवाना’ मालिकेत त्यांनी आपल्या दोन मुलांसह काम केलं आणि प्रेक्षकांचे प्रेम मिळवलं.

त्यांच्या एका स्मितहास्यातही प्रचंड जादू होती ती आजही चाहत्यांच्या हृदयात आहे.

धर्मेंद्रजींचा वारसा
धर्मेंद्र देओल हे केवळ अभिनेता नव्हे, तर एक संस्था होते. त्यांनी हिंदी सिनेमाला रोमँस, अ‍ॅक्शन, कॉमेडी आणि भावनिक कलेचे नवे मापदंड दिले. त्यांची तीन गुण वैशिष्ट्ये आजही इंडस्ट्रीत आदर्श मानली जातात:
1. प्रामाणिक अभिनय
2. अस्सल व्यक्तिमत्त्व
3. स्वभावातील जमीनशी नाळ जुळलेली नम्रता
बॉलिवूडमध्ये अनेक कलाकारांनी त्यांना आपला आदर्श मानलं आहे.
आजही कोणत्याही मंचावर धर्मेंद्रजींचा उल्लेख झाला की लोक उभं राहून टाळ्या वाजवतात, कारण ते फक्त कलाकार नाहीत, तर भावनांचा अजोड प्रवाह आहेत.

धर्मेंद्र देओल हे नाव भारतीय चित्रपटसृष्टीत सुवर्णअक्षरात लिहिले जाईल. त्यांचा प्रवास प्रेरणादायी आहे. शून्यातून शिखरापर्यंत पोहोचण्याचा.
त्यांची कला, त्यांची साधेपणा, त्यांची ऊर्जा, आणि त्यांचा अमर वारसा पुढील अनेक पिढ्यांना स्फूर्ती देत राहील.

आज धर्मेंद्रजींचं निधन झाल्याची बातमी समोर येताच संपूर्ण देश शोकात बुडाला.
सोशल मीडियावर, बातम्यांमध्ये, सिनेमातील कलाकारांमध्ये, सगळीकडे एकच भावना उमटली:

भारतीय सिनेमाने आपला एक अमूल्य हिरा गमावला आहे.

त्यांच्या निधनाने फक्त एक कलाकार नाही तर एक पिढीचं भावविश्व ढासळलं.
सनी आणि बॉबी देओलसह संपूर्ण देओल कुटुंबावर दुःखाचा महासागर कोसळला आहे.

देशभरातील चाहत्यांनी एकच प्रार्थना केली आहे- “देव त्यांना आपल्या चरणी स्थान देवो आणि कुटुंबाला या दुःखातून उभं राहण्याची शक्ती देवो.”

भारत अशा कलाकाराला कधीही विसरणार नाही.