सिंधुताई सपकाळ – एक प्रवास
अनाथांची आई म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या सिंधुताई सपकाळ (माई) या नावाने संपूर्ण भारतात मानवतेचा दीप उजळला. त्यांनी स्वतःच्या दु:खातून इतरांच्या सुखाचा मार्ग शोधला. आयुष्यभर त्यांनी शेकडो नव्हे तर हजारो अनाथ बालकांना आश्रय, प्रेम आणि स्वावलंबन दिले. त्यांच्या आयुष्याची कहाणी म्हणजे संघर्ष, ममतेची व्याख्या आणि सामाजिक बदलाचा आदर्श आहे.
बालपण आणि संघर्ष
सिंधुताईंचा जन्म १४ नोव्हेंबर १९४८ रोजी महाराष्ट्रातील वर्धा जिल्ह्यातील पिंपरी मेघे या छोट्याशा गावात झाला. वडील अभिमान साठे हे गायी-मेंढपाळ काम करायचे, तर आई घरकाम करणारी होती. गरीबीत जन्मलेल्या या मुलीला गावात “चिंधी” म्हणून हिणवले जात असे.
त्यांनी चौथीपर्यंतच शिक्षण घेतले, कारण समाजाने आणि परिस्थितीने त्यांना शाळेतून बाहेर पडायला भाग पाडले. केवळ १२ व्या वर्षी त्यांचे लग्न झाले, आणि २० वर्षांनी मोठ्या पतीच्या घरात आयुष्य सुरू झाले. तिथे मिळाले ते म्हणजे तुच्छता, अन्याय आणि अत्याचार.
एका अफवेवरून त्यांना घराबाहेर काढण्यात आले. तेव्हाच सुरू झाला त्यांच्या आयुष्याचा खरा संघर्ष. गर्भवती अवस्थेत, रात्रीच्या अंधारात त्यांनी गोठ्यात मुलीला जन्म दिला. नंतर त्यांनी त्या मुलीला जगवलं आणि स्वतः जगण्याचं कारण शोधलं.
त्याच काळात त्यांच्या मनात एक प्रश्न रुजला “जगात माझ्यासारखी किती मुलं-मुली असतील, ज्यांचं कोणी नाही?” हाच प्रश्न त्यांच्या सामाजिक कार्याचे बीज ठरला.
सामाजिक कार्याची सुरुवात
घरातून बाहेर काढल्यावर सिंधुताई काही काळ रेल्वे स्टेशनवर भिक्षा मागत होत्या. पण त्या अनुभवाने त्यांना माणुसकी शिकवली. त्यांनी आपल्या अन्नातील हिस्सा अनाथ मुलांबरोबर वाटला.
चिखलदरा (अमरावती) परिसरात काम करताना त्यांनी तिथे असलेल्या गरीब, अनाथ आणि आदिवासी मुलांची अवस्था पाहिली. तेव्हाच त्यांनी ठरवले की “मी या मुलांची आई बनेन.”
त्यांनी भिक मागून, झोपडीमध्ये राहून, छोट्या छोट्या देणग्यांवर आपल्या बालसदनांची स्थापना केली. पुढे त्यांनी ‘माईंचे बालसदन’, ‘सनमती बाल निकेतन’, ‘संचालन संस्था’, ‘श्री मनशांती चैत्रालय’ आणि ‘ममता बालसदन’ यांसारख्या अनेक ठिकाणी आश्रम उभे केले.
माईंचे निवडक विचार (Quotes)
सिंधुताईंचे विचार हे त्यांच्या आयुष्याचे प्रतिबिंब होते. त्यांच्या काही प्रसिद्ध व प्रेरणादायी विधानांचे उल्लेख पुढीलप्रमाणे आहेत:
“मी आत्महत्याही अनेकदा करण्याचा प्रयत्न केला, पण प्रत्येक वेळी काहीतरी अज्ञात शक्ती मला वाचवायची. आणि मग मी ठरवलं – आता मी माझं आयुष्य इतरांच्या जगण्यासाठी जगणार.”
मनीलाईफ मुलाखत, २०१६
“माझ्या जखमा मी स्वतः भरून काढल्या नाहीत, त्या मी अनाथ मुलांवर माया करून भरल्या.” सिंधुताई सपकाळ
“फुलांच्या पायघड्यांवरून चालताना काटे बोचले तर सहन करायला शिका. काट्यांनाही आपलेसे करा.”
लोकमत मुलाखत
“मी आजही भिक मागते, पण ती भिक माझ्यासाठी नाही, माझ्या १००० पेक्षा जास्त मुलांसाठी आहे. भुकेसमोर माणूस नाही, भूकच मोठी असते.”
मनीलाईफ मुलाखत, २०२०
हे शब्द म्हणजे त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे दर्शन आहे त्यांच्या संघर्षातला निर्धार आणि सेवेमधील ममता आहे.
कार्याचा विस्तार आणि परिणाम
त्यांनी १४०० हून अधिक अनाथ मुलांना दत्तक घेतले, त्यांना शिक्षण, संस्कार आणि आधार दिला.
त्यांच्या मुलांपैकी अनेक जण आज डॉक्टर, अभियंते, शिक्षक, अधिकारी बनले आहेत.
त्यांनी महिलांच्या हक्कांसाठी, आदिवासींच्या जमिनींसाठी आवाज उठवला.
त्यांनी मिळवलेले पुरस्कारांचे पैसे स्वतःवर न वापरता सर्व अनाथ मुलांच्या हितासाठी वापरले.
पुरस्कार आणि सन्मान
त्यांच्या सेवेला देश-विदेशातून मान्यता मिळाली.
पद्मश्री पुरस्कार – २०२१
नारी शक्ती पुरस्कार – २०१७
महाराष्ट्र भूषण, अहिल्याबाई पुरस्कार, तसेच जगभरातील ७०० पेक्षा अधिक सन्मान त्यांना मिळालेले आहेत.
पण त्यांनी नेहमी म्हणले – “मला पुरस्कार नको, माझ्या मुलांना अन्न आणि शिक्षण हवं.”
चित्रपट आणि प्रसिद्धी
२०१० मध्ये त्यांच्या जीवनावर आधारित मराठी चित्रपट ‘मी सिंधुताई सपकाळ’ प्रदर्शित झाला. या चित्रपटाने लाखो लोकांना प्रेरणा दिली. चित्रपटातील त्यांच्या भूमिकेचे दर्शन म्हणजे जिवंत संघर्षाचे प्रतीक होतं.
शेवटचे दिवस आणि अमर वारसा
४ जानेवारी २०२२ रोजी पुण्यात हृदयविकाराच्या झटक्याने माईंचं निधन झाले. पण त्यांचे कार्य आजही जिवंत आहे. त्यांनी निर्माण केलेले आश्रम, त्यांची संस्था, आणि त्यांची दत्तक मुले आजही “माईंचा संदेश” पुढे नेत आहेत.
“मरण आलं तरी चालेल, पण कोणाचं आयुष्य फुलवून जाईन हीच माझी इच्छा.”
सिंधुताई सपकाळ
माईंच्या जीवनातून घेण्यासारखी शिकवण
1. संघर्ष म्हणजे संधी– अडचणी माणसाला घडवतात.
2. सेवा म्हणजे धर्म – इतरांसाठी जगणे हेच खरे साधन.
3. स्त्रीशक्तीचा आदर्श – एका स्त्रीने समाज बदलू शकतो याचं उदाहरण.
4. ममता आणि स्वावलंबन– प्रेमाने आणि शिक्षणाने जीवन बदलू शकते.
सिंधुताई सपकाळ यांची कहाणी म्हणजे मातृत्वाची मूर्तिमंत प्रेरणा.
त्या फक्त एका स्त्रीचा संघर्ष नाही, तर समाजातील प्रत्येक दुर्लक्षित आत्म्याचा आवाज आहेत. त्यांचे जीवन आपल्याला शिकवतं की आपलं दुःख बाजूला ठेवून, दुसऱ्यांसाठी जगणं हीच खरी मानवता.
आज त्या आपल्यात नाहीत, पण अनेक अनाथ मुलांच्या चेहऱ्यावर दिसणारे हसू हेच त्यांचे अमर स्मारक आहे.
गौरी लोणकर.
संवाद सेतू.
